વિષ્ણુ સહસ્રનામ સ્તોત્રમ્નો અર્થ

આ શ્લોકોમાં સર્વવ્યાપી વિષ્ણુ અને મહર્ષિ વ્યાસને પ્રણામ કરીને પાઠ નિર્વિઘ્ન થાય એવી પ્રાર્થના કરવામાં આવી છે. એક શ્લોક એ ભગવાનને નમન કરે છે જેમના સ્મરણમાત્રથી મનુષ્ય જન્મ અને સંસારના બંધનમાંથી મુક્ત થાય છે.

યુધિષ્ઠિર ભીષ્મને પૂછે છે: જગતમાં એક દેવતા કોણ છે, એક પરમ આશ્રય કોણ છે? કોની સ્તુતિ અને પૂજાથી મનુષ્યો કલ્યાણ પામે છે? સર્વશ્રેષ્ઠ ધર્મ કયો છે અને કયો જપ જન્મ-સંસારના બંધનમાંથી મુક્ત કરે છે?

ભીષ્મ ઉત્તર આપે છે કે જે મનુષ્ય આદિ-અંત વિનાના જગત્પતિ વિષ્ણુની ભક્તિથી સહસ્ર નામો વડે નિરંતર સ્તુતિ કરે છે, તે સર્વ દુઃખોને પાર કરે છે. તેઓ વિષ્ણુને પરમ તેજ, પરમ તપ અને પરબ્રહ્મ કહે છે, જેમનાથી સર્વ પ્રાણીઓ ઉત્પન્ન થાય છે અને જેમાં લીન થાય છે, તથા સ્તોત્રના ઋષિ, છંદ અને દેવતાનો ઉલ્લેખ કરે છે.

નામો પહેલાં સ્તોત્રના ઋષિ (વ્યાસ), છંદ (અનુષ્ટુપ્), દેવતા, બીજ અને શક્તિ નક્કી કરવામાં આવે છે અને પાઠક મંત્રો સાથે અંગોનો સ્પર્શ કરે છે. પછી ધ્યાનમાં ક્ષીરસાગરના કિનારે મેઘવર્ણ, શંખ, ચક્ર, ગદા અને પદ્મધારી ચતુર્ભુજ વિષ્ણુનું, લક્ષ્મી સાથે, સ્મરણ કરવામાં આવે છે.

આ નામો વિષ્ણુની સ્તુતિ વિશ્વરૂપ, સર્વવ્યાપી, ભૂત-ભવિષ્ય-વર્તમાનના સ્વામી, અંતર્યામી સાક્ષી અને મુક્તજનોની પરમ ગતિ તરીકે કરે છે. તેમાં નૃસિંહ, વામન, વરાહ, રામ અને કૃષ્ણ જેવાં રૂપો અને અવતારોનું પણ સ્મરણ છે. આ ભાગ પાઠકની વાસુદેવ રક્ષા કરે એવી પ્રાર્થનાના શ્લોક સાથે પૂર્ણ થાય છે.

ભીષ્મ ફળ જાહેર કરે છે: નામો સાંભળનાર કે પાઠ કરનારને કોઈ અશુભ પ્રાપ્ત થતું નથી; રોગી, બંધનમાં પડેલા અને ભયભીત લોકો મુક્ત થાય છે; અને ભક્તોમાં ક્રોધ, ઈર્ષ્યા અને લોભ ઊઠતા નથી. શ્લોકો કહે છે કે સમગ્ર જગત વાસુદેવની શક્તિથી ધારણ થયેલું છે, એક શ્લોકથી પણ ભગવાન પ્રસન્ન થાય છે અને રામ નામ સહસ્ર નામો સમાન છે. અંતે બ્રહ્મા સહસ્રરૂપ ભગવાનને નમન કરે છે.

સંજયના શ્લોકનો ભાવ છે કે જ્યાં કૃષ્ણ અને અર્જુન છે ત્યાં શ્રી, વિજય અને સ્થિર નીતિ છે. કૃષ્ણ વચન આપે છે કે જેઓ અનન્ય ભાવથી તેમની ઉપાસના કરે છે તેમનો યોગક્ષેમ તેઓ વહન કરે છે અને દરેક યુગમાં સાધુઓની રક્ષા માટે પ્રગટ થાય છે. અંતિમ શ્લોકો કહે છે કે દુઃખી લોકો 'નારાયણ' શબ્દના કીર્તનથી દુઃખમુક્ત થાય છે અને દેહ, વાણી અને મનથી થતાં સર્વ કર્મો નારાયણને અર્પણ કરવામાં આવે છે.